विश्वकीसबसेपुरातनविश्वकोशीयरचनाअफ्रीकावासीमार्सियनसमिसफेलिक्सकॉपेलाकीसटोराअसटीरिकहै
उसनेपाँचवींशतीकेआरंभकालमेंगद्यतथापद्यमेंइसकाप्रणयनकिया
यहकृतिमध्ययुगमेंशिक्षाकाआदर्शागारसमझीजातीथी
मध्ययुगतकऐसीअन्यान्यकृतियोंकासर्जनहुआपरवेप्राय:एकांगीथींऔरउनकाक्षेत्रसीमितथा
उनमेंत्रुटियोंएवंविसंगतियोंकाबाहुल्यरहताथा
इसयुगकोसर्वश्रेष्ठकृतिव्यूविअसकेविसेंटकाग्रंथबिब्लियोथेकामंडीयास्पेकुलसमेजसथा
यहतेरहवींशतीकेमध्यकालीनज्ञानकामहान्संग्रहथा
उसनेइसग्रंथमेंमध्ययुगकीअनेककृतियोंकोसुरक्षितकिया
यहकृतिअनेकविलुप्तआकरक्लैसिकलरचनाओंतथाअन्यान्यग्रंथोंकीमूल्यवानपाठ््यसामग्रियोंकासारप्रदानकरतीहै
प्राचीनग्रीसमेंस्प्युसिपसतथाअरस्तूनेमहत्वपूर्णग्रंथोंकीरचनाकीथी
स्प्युसिपसनेपशुओंतथावनस्पतियोंकाविश्वकोशीयवर्गीकरणकियातथाअरस्तूनेअपनेशिष्योंकेउपयोगकेलिएअपनीपीढ़ीकेउपलब्धज्ञानएवंविचारोंकोसंक्षिप्तरूपमेंप्रस्तुतकरनेकेलिएअनेकग्रंथोंकाप्रणयनकिया
इसयुगमेंप्रणीतविश्वकोशीयग्रंथोंमेंप्राचीनरोमवासीप्लिनीकीकृतिनैचुरलहिस्ट्रीहमारीविश्वकोशकीआधुनिकअवधारणाकेअधिकनिकटहै
यहमध्ययुगकाउच्चआधिकाधिकग्रंथहै
यहखंडोंएवंअध्यायोंमेंविभक्तहैजिसमेंग्रीकोंकेविश्वकोशकेसभीविषयोंकासन्निवेशहै
प्लिनीकेअनुसारइसमेंलेखकोंकेग्रंथोंसेसंगृहीततथ्योंकासमावेशहै
सन्सेपूर्वइसकेसंस्करणप्रकाशितहोचुकेथे
इसयुगकीएकप्रसिद्धकृतिफ्रांसीसीभाषामेंखंडोंमेंप्रणीतसन्बार्थोलोमिवदग्लैंविलकाग्रंथडीप्रॉप्रिएटैटिबसरेरमथा
सन्मेंइसकाअंग्रेजीअनुवादप्रकाशितहुआतथासन्तकइसकेसंस्करणनिकलचुकेथे


जॉकियसफाटिअसरिंजलबर्जियसएवंहंगरीकेकाउंटपॉल्सस्कैलिससदलिकाकीकृतियाँसर्वप्रथमविश्वकोशइंसाइक्लोपीडियाकेनामसेअभिहितहुई
जोहानहेनरिचआस्टेडनेअनाविश्वकोशइंसाइक्लोपीडियासेप्टेमटॉमिसडिस्टिक्टासन्मेंप्रकाशितकियाजोइसनामकोसंपूर्णत:चरितार्थकरताथा
इसमेंप्रमुखविद्वानोंएवंविभिन्नकलाओंसेसंबंधितअन्यान्यविषयोंकासमावेशहै
फ्रांसकेशाहीइतिहासकारजीनडीमैग्ननकाविश्वकोशलर्रेसाइंसयुनिवर्सकेनामसेखंडोंमेंप्रकाशितहुआथा
यहईश्वरकीप्रकृतिसेप्रारंभहोकरमनुष्यकेपतनकेइतिहासतकसमाप्तहोताहै
लुइसमोरेरीनेमेंएकविश्वकोशकीरचनाकीजिसमेंइतिहासवंशानुसंक्रमणतथाजीवनचरित्संबंधीनिबंधोंकासमावेशथा
सन्तकइसकेसंस्करणप्रकाशितहोचुकेथे
इटीनचाविनकीसन्मेंप्रकाशितमहान्कृतिकार्टेजिनयनदर्शनकाशब्दकोशहै
फ्रेंचएकेडेमीद्वाराफ्रेंचभाषाकामहान्शब्दकोशसन्मेंप्रकाशितहुआ
इसकेपश्चात्कलाऔरविज्ञानकेशब्दकोशोंकीएकशृंखलाबनगई
विसेंजोमेरियाकोरोनेलीनेसन्मेंइटैलियनभाषामेंएकवर्णानुक्रमिकविश्वकोशबिब्लियोटेकायुनिवर्सेलसैक्रोप्रोफानाकाप्रकाशनप्रारंभकिया
खंडोंमेंप्रकाश्यइसविश्वकोशकेहीखंडप्रकाशितहोसके


अंग्रेजीभाषामेंप्रथमविश्वकोशऐनयुनिवर्सलइंग्लिशडिक्शनरीऑवआर्ट्सऐंडसाइंसकीरचनाजॉनहैरिसनेसन्मेंकी
सन्मेंइसकाद्वितीयखंडप्रकाशितहुआ
इसकाप्रमुखभागगणितएवंज्योतिषसेसंबंधितथा
हैंबर्गमेंजोहानमकेरेक्टरजोहानहुब्नरकेनामपरदोशब्दकोशक्रमश:सन्औरमेंप्रकाशितहुए
बादमेंइनकेअनेकसंस्कणनिकले
इफेमचैंबर्सनेसन्मेंअपनीसाइक्लोपीडियादोखंडोंमेंप्रकाशितकी
उसनेप्रत्येकविषयसेसंबंधितविकीर्णतथ्योंकोसमायोजितकरनेकाप्रयासकिया
हरनिबंधमेंचैंबर्सनेसंबंधितविषयकासंदर्भदियाहै
सन्-मेंइसकाइटैलियनअनुवादप्रकाशितहुआ
चैंबर्सद्वारासंकलितएवंव्यवस्थितनएखंडोंकीसामग्रीकासंपादनकरडॉ.जॉनहिलनेपूरकग्रंथसन्मेंप्रकाशितकिया
इसकासंशोधितएवंपरिवर्धितसंस्करण-अब्राहमरीज़द्वाराप्रकाशितहुआ
लाइपजिगकेएकपुस्तकविक्रेताजोहानहेनरिचजेड्लरनेएकबृहद्एवंसर्वाधिकव्यापकविश्वकोशजेड्लर्सयुनिवर्सललेक्सिकनप्रकाशितकिया
इसमेंसातसुयोग्यसंपादकोंकीसेवाएँप्राप्तकीगईथींऔरएकविषयकेसभीनिबंधएकहीव्यक्तिद्वारासंपादितकिएगएथे
सन्तकइसकेखंडप्रकाशितहुआतथासन्सेकेमध्यपूरकखंडनिकले


फ्रेंचइंसाइक्लोपीडियाअठारहवींशतीकीमहत्तमसाहित्यिकउपलब्धिहै
इसकीरचनाचैंबर्ससाइक्लोपीडियाकेफ्रेंचअनुवादकेरूपमेंअंग्रेजविद्वान्जॉनमिल्सद्वाराउसकेफ्रांसआवासकालमेंप्रारंभहुईजिसेउसनेमॉटफ़ीसेल्सकीसहायतासेसन्मेंसमाप्तकिया
परवहइसेप्रकाशितनकरसकाऔरइंग्लैंडवापसचलागया
इसकेसंपादनहेतुएक-एककरकईविद्वानोंकीसेवाएँप्राप्तकीगईंऔरअनेकसंघर्षोंकेपश्चात्यहविश्वकोशप्रकाशितहोसका
यहमात्रसंदर्भग्रंथनहींथा;यहनिर्देशभीप्रदानकरताथा
यहआस्थाऔरअनास्थाकाविचित्रसंगमथा
इसनेउसयुगकेसर्वाधिकशक्तिसंपन्नचर्चऔरशासनपरप्रहारकिया
संभवत:अन्यकोईऐसाविश्वकोशनहींहैजिसेइतनाराजनीतिकमहत्वप्राप्तहोऔरजिसनेकिसीदेशकेइतिहासऔरसाहित्यपरक्रांतिकारीप्रभावडालाहो
परइनविशिष्टताओंकेहोतेहुएभीयहविश्वकोशउच्चकोटिकीकृतिनहींहै
इसमेंस्थल-स्थलपरत्रुटियाँएवंविसंगतियाँथीं
यहलगभगसमानअनुपातमेंउच्चऔरनिम्नकोटिकेनिबंधोंकामिश्रणथा
इसविश्वकोशकीकटुआलोचनाएँहुई


इंसाइक्लोपीडियाब्रिटैनिकास्कॉटलैंडकीएकसंस्थाद्वाराएडिनवर्गसेसन्मेंतीनखंडोंमेंप्रकाशितहुई
तबसेइसकेअनेकसंस्करणप्रकाशितहोचुकेहैं
प्रत्येकनवीनसंस्करणमेंविशदसंशोधनपरिवर्धनकिएगए
इसकाचतुर्दशसंस्करणसन्मेंखंडोंमेंप्रकाशितहुअ
सन्मेंप्रकाशकोंनेवार्षिकप्रकाशनऔरनिरंतरपरिवर्धनकीनीतिनिर्धारितकीऔरघोषणाकीकिभविष्यकेप्रकाशनोंकोनवीनसंस्करणकीसंज्ञानहींदीजाएगी
इसकीगणनाविश्वकेमहान्विश्वकोशोंमेंहैतथाइसकासंदर्भग्रंथकेरूपमेंअन्यान्यदेशोंमेंउपयोगकियाजाताहै


अमरीकामेंअनेकविश्वकोशप्रकाशितहुएपरवहाँभीप्रमुखख्यातिइंसाइक्लोपीडियाब्रिटैनिकाकोहीप्राप्तहै
जॉर्जरिप्लेएवंचाल्र्सएडर्सनडानानेन्यूअमरीकनसाक्लोपीडिया-खंडोंमेंप्रकाशितकी
इसकादूसरासंस्करणसेकेमध्यनिकला
एल्विनजे.जोंसनकाविश्वकोशजोंसंसन्यूयूनिवर्सलसाइक्लोपीडिया-खंडोंमेंप्रकाशितहुआजिसकानयासंस्करणखंडोंमें-मेंप्रकाशितहुआ
फ्रांसिसलीबरनेइंसाइक्लोपीडियाअमेरिकानाकाप्रकाशनमेंप्रारंभकिया
प्रथमसंस्करणकेखंडसन्तकप्रकाशितहुए
सन्मेंखंडप्रकाशितकिएगए
सन्मेंयहपुन:प्रकाशितकीगई
सन्-मेंएकनवीनकृतिइंसाइक्लोपीडियाअमेरिकानाकेनामसेखंडोंमेंप्रकाशितहुई
इसकेपश्चात्इसविश्वकोशकेअनेकसंशोधितएवंपरिवर्धितसंस्करणनिकले
सन्मेंयहखंडोंमेंप्रकाशितहुआऔरतबसेइसमेंनिरंतरसंशोधनपरिवर्धनहोताआरहाहै
प्रत्येकशताब्दीकेइतिहासकापृथक्वर्णनतथासाहित्यऔरसंगीतकीप्रमुखकृतियोंपरपृथक्निबंधइसविश्वकोशकीविशिष्टताएँहैं


ऐसेविश्वकोशोंकेभीप्रणयनकीप्रवृत्तिबढ़रहीहैजोकिसीविषयविशेषसेसंबद्धहोतेहैं
इनमेंएकहीविषयसेसंबंधिततथ्योंपरस्वतंत्रनिबंधहोतेहैं
यहसंकलनसंबद्धविषयकासम्यक्ज्ञानकरानेमेंसक्षमहोताहै
इंसाइक्लोपीडियाऑवसोशलसाइंसेज़इसीप्रकारकाअत्यंतमहत्वपूर्णविश्वकोशहै

